Κέντρο της μόδας, του design, της αυτοκινητοβιομηχανίας αλλά και των πιο φημισμένων κρασιών, τυριών και αλλαντικών της Ιταλίας, ο ιταλικός βορράς συμπυκνώνει όλο το brand name της γειτονικής μας χώρας. Στον βορρά, λοιπόν, επιλέξαμε να κινηθούμε και εμείς αυτή τη φορά, οργανώνοντας μια επίσκεψη στη Valpolicella, στην περιοχή του Veneto.

Το Veneto εκτείνεται στην αχανή πεδιάδα που διασχίζει ο ποταμός Πάδος, έχοντας στο ένα άκρο την Αδριατική και στο άλλο τις Άλπεις. Σε ένα μέρος όπου οι επίπεδες εκτάσεις είναι η νόρμα, η πρόσβαση σε νερό είναι εύκολη και τα εδάφη, λόγω του ποταμού, είναι εύφορα, τι πιο λογικό από το να στραφεί η πλειονότητα των παραγωγών σε ένα στιλ καλλιέργειας που εξυπηρετεί τη μαζική παραγωγή οίνου.

Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, πως τα δύο πιο γνωστά οινικά προϊόντα της περιοχής είναι το Prosecco και το Pinot Grigio. Αυτό δεν σημαίνει, βέβαια, σε καμία περίπτωση πως η περιοχή δεν βγάζει και ποιοτικά κρασιά. Το Friuli παράγει μερικά από τα καλύτερα λευκά κρασιά της χώρας και εδώ και αρκετά χρόνια γίνεται μια αντίστοιχη προσπάθεια για να αναδειχθούν και τα κρασιά του Soave. Το τελευταίο ειδικά είχαμε την πολύ ευχάριστη έκπληξη να ανακαλύψουμε ότι παλαιώνει και πάρα πολύ ωραία, όταν προέρχεται από καλό παραγωγό.

Προορισμός του δικού μας ταξιδιού, ωστόσο, ήταν η Valpolicella, η «περιοχή με τα πολλά κελάρια» –όπως σημαίνει και το όνομά της–, η πιο γνωστή ονομασία προέλευσης του Veneto για ερυθρά. Όπως συμβαίνει στις περισσότερες οινοπαραγωγικές ζώνες της Ιταλίας, η περιοχή διατηρεί τη ζώνη Classico, το ιστορικό μέρος αμπελοκαλλιέργειας, το οποίο εκτείνεται σε λόφους από ηφαιστειογενή εδάφη.

Ο συνδυασμός επιτρέπει την πιο αργή ωρίμανση των σταφυλιών, αναπτύσσοντας μεγαλύτερη αρωματική πολυπλοκότητα και πιο ποιοτικά χαρακτηριστικά σε σχέση με τις νεότερες επεκτάσεις που βρίσκονται στα πιο πεδινά και με πιο ζεστά εδάφη.

Η ιδιαιτερότητα της Valpolicella έγκειται στην ευρεία γκάμα των κρασιών που παράγονται από τις γηγενείς ποικιλίες των αμπελιών της περιοχής. Τα κρασιά της εκτείνονται από ανοιχτόχρωμα ερυθρά, οριακά πιο σκουρόχρωμα από κάποια ροζέ, με ελαφρύ σώμα, χαμηλό αλκοόλ, υψηλή οξύτητα και διακριτικές τανίνες, έως θηριώδη με γεμάτο σώμα, αλκοόλ που συχνά φτάνει άνω του 16% και γεύση που θυμίζει Χριστούγεννα.

Η όλη ιστορία ξεκινά από τις ίδιες τις ποικιλίες. Η Corvina, η Corvinone, η Rondinella και η Molinara είναι ποικιλίες με βασικά χαρακτηριστικά το φρέσκο φρούτο, την υψηλή οξύτητα και τις χαμηλές τανίνες, ενώ οι περισσότερες έχουν και ανοιχτό χρώμα. Παραδοσιακά, λοιπόν, τα κρασιά της περιοχής χωρίζονταν σε δύο κατηγορίες: τα ελαφριά ξηρά σε στιλ «κοκκινέλι» και τα γλυκά κρασιά που γίνονταν από αποξηραμένα σταφύλια.

Η αποξήρανση γινόταν ανέκαθεν σε εσωτερικούς, καλά αεριζόμενους χώρους, καθώς δεν υπάρχει αρκετός ήλιος εκείνη την περίοδο για τη διαδικασία αυτή. Τα σταφύλια απλώνονταν σε κρεβατίνες. Ήταν σημαντικό ο αερισμός να είναι καλός, ώστε να μην κινδυνεύουν να σαπίσουν λόγω της υγρασίας. Η μέθοδος αυτή ονομάζεται στα ιταλικά apassimento και τα γλυκά κρασιά που παράγονται ονομάζονται Recioto.

Κάποια στιγμή στις αρχές του 20ού αιώνα δημιούργησαν από τα σταφύλια που είχαν αποξηρανθεί ένα ξηρό κρασί. Η απαρχή είναι αντικείμενο εικασιών, με άλλους να λένε ότι έγινε κατά λάθος από ένα ξεχασμένο βαρέλι, ενώ άλλοι υποστηρίζουν πως ήταν αποτέλεσμα συνειδητών πειραμάτων για τη δημιουργία ενός πιο γεμάτου ξηρού κρασιού.

Στην πράξη, βέβαια, δεν έχει τόση σημασία η αρχή όσο το αποτέλεσμα: τα κρασιά αυτά, προερχόμενα από αποξηραμένα σταφύλια, είχαν τεράστια συμπύκνωση, πολύ υψηλό αλκοόλ, γεμάτο σώμα και έντονες τανίνες. Ωρίμαζαν για αρκετά χρόνια σε μεγάλα βαρέλια και στη φιάλη, και αποδείχθηκε ότι είχαν τεράστιες δυνατότητες παλαίωσης.

Τα ονόμασαν Amarone, που σημαίνει «ευχάριστα πικρό», για να ξεχωρίζουν από τα Recioto, που ήταν γλυκά, και τράβηξαν άμεσα το ενδιαφέρον όλων. Οι βραβεύσεις άρχισαν να έρχονται και οι πωλήσεις να αυξάνονται, καθώς παλαιότερα ήταν και πολύ της μόδας τα γεμάτα, σκουρόχρωμα κρασιά. Ακόμα και σήμερα, μεγάλο μέρος των πωλήσεων της Valpolicella είναι κρασιά Amarone.

Υπάρχει, ωστόσο, και μια άλλη, ενδιάμεση κατηγορία, ενώ στη βάση των πωλήσεων βρίσκονται τα γλυκά Recioto, τα οποία, αν και εξαιρετικής ποιότητας, έχουν την ίδια τύχη με όλα τα γλυκά κρασιά του πλανήτη.

Η ενδιάμεση κατηγορία ονομάζεται Ripasso, προέρχεται από έναν συνδυασμό αποξηραμένων και κανονικών σταφυλιών της περιοχής και αποτελεί γέφυρα ανάμεσα στην απλή Valpolicella και στα Amarone. Τα κρασιά αυτά διατηρούν μέρος της συμπύκνωσης, ενώ μπορούν να κυκλοφορήσουν στο εμπόριο νωρίτερα, βοηθώντας στη ρευστότητα των οινοποιείων, και παράλληλα προσφέρουν στην αγορά οικονομικότερα «Baby Amarone».

DAL FORNO ROMANO

Ξεκινήσαμε την επίσκεψή μας με ένα από τα μεγαλύτερα ονόματα της περιοχής, το Dal Forno Romano. Μαθητής του έτερου θρύλου της Valpolicella, Giuseppe Quintarelli, ο Dal Forno αποφάσισε κάποια στιγμή να φτιάξει κρασί από τα δικά του αμπέλια και να το εμφιαλώσει με το όνομά του.

Σύμφωνα με την ιστορία που διηγούνταν οι ίδιοι, όταν ο Dal Forno ρώτησε τη γνώμη του Quintarelli για τα αμπέλια του, εκείνος του είπε: «Σε αγαπώ, σε εκτιμώ, αλλά εκεί μεγάλο κρασί δεν θα βγάλεις». Ο Dal Forno πείσμωσε, το έψαξε πολύ, άλλαξε το σύστημα διαμόρφωσης από πέργκολα σε cordon, μείωσε δραστικά τις αποδόσεις και τελικά πέτυχε τον στόχο του. Η εξέλιξη δεν επηρέασε καθόλου την προσωπική τους σχέση· παρέμειναν φίλοι.

Παρά το γεγονός ότι ο Dal Forno υπήρξε μαθητής του Quintarelli, η μοναδική ομοιότητα μεταξύ των δύο οινοποιείων είναι η εξαιρετική ποιότητα των κρασιών. Κατά τα άλλα, έχουν μια εντελώς διαφορετική προσέγγιση, και αυτό φαίνεται στα πάντα. Ξεκινώντας από το ίδιο το οινοποιείο, το Dal Forno στεγάζεται σε ένα κτίριο που θυμίζει château, ενώ η σύγχρονη τεχνολογία χρησιμοποιείται όπου χρειάζεται για να δώσει το ζητούμενο αποτέλεσμα.

Διαθέτει ένα εντυπωσιακό δωμάτιο για την αποξήρανση, με τεράστιες ανοιγόμενες πόρτες για να εκμεταλλεύονται τον αέρα, αλλά και εγκατεστημένους ανεμιστήρες για τις μέρες που ο καιρός δεν είναι κατάλληλος. Γενικά, ξεχωρίζουν για την απίστευτη προσοχή στη λεπτομέρεια.

Δοκιμάσαμε τρία κρασιά, δύο ξηρά και ένα γλυκό, το οποίο έχει σταματήσει πλέον να παράγεται. Τα δύο ξηρά ήταν η «βασική» Valpolicella 2018 και το Amarone 2018 – βασική σε εισαγωγικά, καθώς και τα δύο κρασιά προέρχονται από αποξηραμένα σταφύλια. Το 2018 ήταν μια χρονιά η οποία, αν και είχε βροχές, έκλεισε με τον καλύτερο τρόπο, δίνοντας και ποιότητα και καλή ποσότητα. Για την ωρίμανση χρησιμοποιούν μόνο barriques, μία ακόμη διαφορά στην προσέγγιση από τον Quintarelli.

Το στιλ εδώ βασίζεται στη συμπύκνωση του φρούτου. Τα κρασιά ήταν πραγματικά «θηρία» και, αν και επτά ετών, δεν φαινόταν πουθενά. Η Valpolicella είχε πιο φρέσκα χαρακτηριστικά, με περισσότερη βοτανικότητα και κόκκινα φρούτα σε σχέση με το Amarone, που ήταν ακόμα πιο συμπυκνωμένο, με πιο γλυκό και αποξηραμένο μαύρο φρούτο.

Πάντως, και τα δύο εξισορροπούσαν υπέροχα το αλκοόλ και το βαρέλι με τους τόνους φρούτου που διαθέτουν. Είναι κρασιά που έχουν πολύ δρόμο ακόμα μπροστά τους και, κατά την ταπεινή μου άποψη, χρειάζονται και συγκεκριμένες συνθήκες για να τα απολαύσει κανείς. Ιδανικά χειμωνιάτικες συνθήκες με καλή παρέα, σιγομαγειρεμένο κυνήγι σε σάλτσα με φρούτα, και θα ήταν καλό να μην υπάρχει άλλο κρασί στο τραπέζι, προκειμένου να απολαύσει κανείς την πληθωρικότητα του Dal Forno.

Το γλυκό κρασί Vigna Serè Recioto 2004, με το οποίο κλείσαμε, ήταν μάλλον το πιο απολαυστικό από τα τρία. Αρώματα σύκου, δαμάσκηνου, σοκολάτας και μαρμελάδας, μαζί με τη φρεσκάδα από την οξύτητα και τη δομή των τανινών, έδιναν ένα τρομερό αποτέλεσμα που θα μπορούσε να συναγωνιστεί οποιοδήποτε μεγάλο γλυκό κρασί του κόσμου.

GIUSEPPE QUINTARELLI

Επόμενη στάση στο οινοποιείο του θρυλικού Giuseppe Quintarelli, του ανθρώπου που πραγματικά έστρεψε την προσοχή των συλλεκτών και των κριτικών στη Valpolicella και ενός από τους πρωτοπόρους του Amarone. Ο ίδιος δεν ζει πια· τα ηνία έχουν αναλάβει η κόρη του και η οικογένειά της.

Η προσέγγιση εδώ είναι εντελώς διαφορετική από αυτήν του Dal Forno. Κατ’ αρχάς, αν δεν πας με GPS, δεν θα βρεις ποτέ το οινοποιείο. Όχι επειδή είναι απομακρυσμένο, το αντίθετο· βρίσκεται σε έναν λόφο πάνω από το χωριό, σε ένα πραγματικά πανέμορφο σημείο, με θέα σε όλη την κοιλάδα.

Είναι όμως κρυμμένο πίσω από τα δέντρα, ενώ η ταμπέλα του είναι στο μέγεθος μιας επαγγελματικής κάρτας. Ο ορισμός του «undercover». Εδώ κυριαρχεί η παράδοση: το σύστημα διαμόρφωσης είναι η παραδοσιακή πέργκολα και για την οινοποίηση και την ωρίμανση χρησιμοποιούν μόνο μεγάλα βαρέλια.

Το μόνο μη παραδοσιακό στοιχείο είναι ότι έχουν φυτέψει και γαλλικές ποικιλίες, που χρησιμοποιούνται στα κρασιά που δεν φέρουν το DOC και το DOCG της Valpolicella. Τι είναι αυτό που ξεχώρισε λοιπόν τον Quintarelli; Την απάντηση δίνει μάλλον το μαγικό χέρι που έχουν ορισμένοι άνθρωποι σε συνδυασμό με τη συνέπεια στο αμπέλι και στο οινοποιείο, με σκοπό την παραγωγή του καλύτερου δυνατού κρασιού.

Για τη δοκιμή κατεβήκαμε στο κελάρι με τα βαρέλια. Ο χώρος που έχει διαμορφωθεί για τις δοκιμές είναι πραγματικά ξεχωριστός, ίσως από τους πιο όμορφους που έχω δει. Η δοκιμή περιλάμβανε σχεδόν όλη τη γκάμα των κρασιών που παράγουν.

Η αρχή έγινε με το λευκό τους, το Bianco Secco, ένα blend από Garganega, Trebbiano, Chardonnay, Sauvignon Blanc και Saorin, με το μεγαλύτερο μέρος να οινοποιείται σε ανοξείδωτες δεξαμενές και ένα μικρό σε tonneau. Είναι ένα φρέσκο κρασί, κομψό, ευκολόπιοτο, με τη δομή όμως να αντέχει και μια παλαίωση πέντε-δέκα χρόνων.

Η συνέχεια περιλάμβανε τα ερυθρά, ξεκινώντας με τη Valpolicella Classico 2018 –τρέχουσα σοδειά– που αποτελείται από 50% αποξηραμένα σταφύλια και 50% φρέσκα και στη συνέχεια παραμένει για έξι χρόνια σε μεγάλα βαρέλια. Δεύτερο ερυθρό, το Rosso del Bepi 2016, ένα blend τοπικών ποικιλιών που παράγεται μόνο σε χρονιές που δεν παράγουν το Amarone. Ακολουθούν, βέβαια, την ίδια διαδικασία και χρόνο στο βαρέλι με το Amarone. Ουσιαστικά είναι το Amarone που παράγουν όταν η ποιότητα δεν είναι εκεί που θέλουν για να το ονομάσουν Amarone.

Καθώς ακολούθησε το Amarone 2017, η διαφορά γίνεται πιο εύκολα κατανοητή. Το Rosso del Bepi είναι ένα φανταστικό κρασί, που για πολλούς παραγωγούς θα ήταν θαύμα να μπορούσαν να το κυκλοφορήσουν, όμως δοκιμάζοντας το Amarone καταλαβαίνεις τη διαφορά. Είναι πιο ώριμο, πιο συμπυκνωμένο και με μια ισορροπία μεταξύ φρούτου, οξύτητας και αλκοόλ που ντροπιάζει prima ballerina. Απλώς απίστευτο.

Το Alzero 2017 είναι ένα Amarone που, όμως, φτιάχνεται από Cabernet Franc, οπότε δεν μπορεί να ονομαστεί αντίστοιχα. Εδώ η μύτη είναι πιο ανοιχτή και πληθωρική, με πιο σκουρόχρωμο φρούτο.

Η δοκιμή ολοκληρώθηκε με το Recioto 2015, για το οποίο τα σταφύλια αποξηραίνονται για έξι μήνες και στη συνέχεια ωριμάζει για οκτώ-δέκα χρόνια σε βαρέλια.

ALLEGRINI

Επίσκεψη νούμερο τρία σε ένα οινοποιείο με βαθιές ρίζες στην περιοχή. Η οικογένεια Allegrini βρίσκεται στην αγροτική και οινική παραγωγή της Valpolicella από τον 16ο αιώνα, διαγράφοντας μια πολύ σημαντική πορεία στον χώρο. Πλέον ακολουθεί ένα μοτίβο παραγωγής που συνδυάζει την κλασική προσέγγιση στην αμπελοκαλλιέργεια και οινοποίηση με πιο σύγχρονες πινελιές, όπως η χρήση διαφορετικών συστημάτων διαμόρφωσης ανάλογα με το αμπέλι και η δημιουργία ενός συστήματος για τον καλύτερο έλεγχο της αποξήρανσης.

Στο πλαίσιο της προσέγγισης αυτής είναι και η εφαρμογή μεθόδων φιλικών προς τη φύση και τη διατήρηση και αύξηση της βιοποικιλότητας στα αμπέλια τους. Για να επιτύχουν τον στόχο αυτόν, ανέπτυξαν μελισσοκομία, με σκοπό όχι την παραγωγή μελιού, αλλά την προστασία του είδους και την ανάπτυξη της χλωρίδας και της πανίδας, εφάρμοσαν καλύτερη διαχείριση και έλεγχο του νερού που ξοδεύουν και τη δέσμευσή τους στη μείωση του οικολογικού τους αποτυπώματος.

Η δοκιμή ξεκίνησε με ένα λευκό για να δροσιστούμε από τη ζέστη, το Lugana 2024 από το νότιο κομμάτι της λίμνης Garda, με βάση την Turbiana και ένα splash από Cortese. Οινοποίηση σε ανοξείδωτες δεξαμενές και το αποτέλεσμα είναι ένα αρωματικό, φρουτώδες κρασί για το μεσημεριανό δίπλα στη λίμνη.

Η συνέχεια ήταν ερυθρή, με την αρχή να γίνεται με τη Valpolicella Classico 2024. Ένα κρασί από 70% Corvina, που ζυμώνεται σε ανοξείδωτες δεξαμενές. Ένα φρέσκο, ανθικό, φρουτώδες ερυθρό με 12,5% αλκοόλ (!), ιδανικό και για τις καλοκαιρινές μέρες που η παρέα ζητάει κόκκινο.

Ακολούθησε το La Grola, το πιο ενδιαφέρον του line up. Προέρχεται από ένα αμπέλι σε πλαγιά στην περιοχή του Classico. Το χαμηλότερο κομμάτι του αμπελώνα πηγαίνει στην ετικέτα Classico Superiore, το μεσαίο είναι το La Grola και το μικρότερο κομμάτι στην κορυφή είναι το La Poja, το cult μονοποικιλιακό Corvina που παράγουν.

Το La Grola παράγεται από Corvina, Rondinella και Corvinone και ωριμάζει για δύο χρόνια· τον πρώτο χρόνο σε barriques και τον δεύτερο σε μεγάλα βαρέλια botti. Το φρούτο εδώ είχε περισσότερη ένταση, βάθος και συμπύκνωση και ισορροπούσε πολύ όμορφα με τα μπαχαρικά από το βαρέλι. Στον ουρανίσκο ήταν βελούδινο με πολύ απαλές τανίνες. Γενικά, ένα πολύ όμορφο κρασί με τη δυναμική να γίνει ακόμα καλύτερο σε μερικά χρόνια, χωρίς να έχει το βάρος ενός Amarone.

Ακολούθησε φυσικά το Amarone τους, με την απαραίτητη δύναμη και πολυπλοκότητα που περιμένει κάποιος από το στιλ, παραμένοντας όμως αρκετά κομψό. Στο στόμα ήταν λιγότερο γεμάτο από άλλα που δοκιμάσαμε, πολύ μαλακό, αλλά κατά τη γνώμη μου φαινόταν αρκετά το αλκοόλ.

Το κλείσιμο της δοκιμής ήταν γλυκό όπως πρέπει, με το Recioto, το οποίο είχε εξαιρετική ένταση στη μύτη και στο στόμα, με μακρύ τελείωμα. Πολύ απολαυστικό, αν και εδώ πάλι το αλκοόλ έκανε την εμφάνισή του, που όμως λόγω των σακχάρων ήταν πιο ισορροπημένο.

SAN DIONIGI

Κάπου εδώ υποτίθεται πως θα τελειώναμε τις επισκέψεις, αλλά τελικά κάναμε την έκπληξη στον εαυτό μας και κατά τύχη συμπεριλάβαμε ένα ακόμη οινοποιείο. Πριν φύγουμε από τη Valpolicella, αποφασίσαμε να περάσουμε από ένα αρκετά νέο οινοποιείο, το San Dionigi. 

Εμφανιστήκαμε στην πόρτα τους χωρίς ραντεβού, αλλά η εξαιρετική μαμά της οικογένειας που έχει το οινοποιείο μάς καλωσόρισε και μας ξενάγησε στον χώρο, συνοδευόμενη από τον υπέροχο σκύλο τους. Ολοκαίνουργιο οινοποιείο, μόνο ιδιόκτητα αμπέλια και προς το παρόν τρεις ετικέτες, όλες IGT.

Ένα Sangiovese από παλιά αμπέλια, καθώς ήταν κάποτε στις επιτρεπόμενες ποικιλίες της περιοχής, που οινοποιείται με 50% ολόκληρα τσαμπιά και εξ ολοκλήρου σε τσιμεντένιες δεξαμενές. Τα άλλα δύο είναι μια καρδιά χωρισμένη στα δύο και γι’ αυτό μοιράζονται ετικέτα και όνομα: το ερυθρό Kardia και το ροζέ Dika (τα ονόματά τους μαζί σημαίνουν ακριβώς αυτό).

Η ποικιλία και στα δύο είναι η Corvina και το μεν ροζέ ωριμάζει σε αμφορείς, το δε κόκκινο σε τσιμεντένιες δεξαμενές. Τα ονόματα είναι αποτέλεσμα της λατρείας του μπαμπά για την αρχαία Ελλάδα και της κόρης, που έχει σπουδάσει φιλοσοφία.

Ετοιμάζουν, βέβαια, και πολλά άλλα πράγματα. Ανάμεσά τους έναν χώρο με ανοιγόμενες πόρτες για την αποξήρανση των σταφυλιών, τον οποίο μας έδειξε, νέα μεγάλα βαρέλια για την ωρίμανση και άλλα. Δοκιμάσαμε και αγοράσαμε το ερυθρό Kardia, και το λατρέψαμε. Απολαυστικό και ευκολόπιοτο, δεν θα καταλάβετε πότε τέλειωσε η φιάλη. One to watch for the future!

TIPS

• Η Valpolicella είναι κυριολεκτικά δίπλα στη Verona, την πόλη του Ρωμαίου και της Ιουλιέτας, που αξίζει πραγματικά να την επισκεφθεί κανείς. Η παλαιά πόλη είναι πανέμορφη απλώς και μόνο για βόλτα. Για φαγητό προτείνουμε το Antica Bottega del Vino, με ωραίες γεύσεις και ένα κελάρι-κόσμημα. Ο κατάλογος των κρασιών τους είναι σαν παλιός τηλεφωνικός κατάλογος σε μέγεθος και αξίζει να τον χαζέψετε, αλλά μάλλον θα καταλήξετε στον sommelier!
• Επίσης, για φαγητό προτείνουμε ανεπιφύλακτα το Dalla Rossa Alda στο μικρό χωριουδάκι San Giorgio di Valpolicella, που είναι σκαρφαλωμένο σε ένα από τα ψηλότερα σημεία της περιοχής.
• Τέλος, για διαμονή, το εξαίρετο Castrum Wine Relais, στην κορυφή του πιο ψηλού λόφου με την ωραιότερη θέα για πρωινό.