Στην Ca’ Marcanda, στο Μπολγκέρι της Τοσκάνης, όπου βρεθήκαμε για τα 30 χρόνια του οινοποιείου, μιλήσαμε μαζί του για τις αλλαγές που συμβαίνουν πάνω από μισό αιώνα στον ιταλικό αμπελώνα. Για την εποχή που το Nebbiolo ωρίμαζε σωστά μία ή δύο χρονιές στις δέκα, αλλά και για τη σημερινή πίεση της κλιματικής αλλαγής και την αναζήτηση ποικιλιών και περιοχών που μπορούν να ανταποκριθούν στις νέες συνθήκες. Η κουβέντα έφτασε στην Αίτνα και στο Carricante, στο Ασύρτικο που ήθελε να φυτέψει στη Σικελία και στις προτάσεις που έχει δεχθεί η οικογένεια Gaja για νέα εγχειρήματα εκτός Ιταλίας.

Η επίσκεψη στην Ca’ Marcanda επιφύλασσε αυτή τη συνάντηση που δεν είχε προγραμματιστεί, τα πέντε λεπτά που θα μπορούσα να έχω μαζί του, τα οποία εξελίχθηκαν σε ημίωρη συζήτηση-συνέντευξη. Όταν σηκώθηκα από το παγκάκι στην είσοδο του οινοποιείου όπου καθίσαμε, δεν μπορούσα για ώρα να συνειδητοποιήσω τι ακριβώς είχε συμβεί. Ο Angelo Gaja στο μυαλό μου ήταν ένας άνθρωπος απρόσιτος, δύσκολος. Ήταν όμως αυτός που θα ήθελα να συναντήσω περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο στον χώρο του κρασιού. Η φήμη, η ιστορία, αλλά κυρίως η επίδρασή του επί μισό αιώνα στις οινικές εξελίξεις τον κατατάσσουν στις πρώτες θέσεις της λίστας με τους κορυφαίους.

Βλέποντάς τον από κοντά, είναι το αντίθετο απ’ αυτό που περίμενα: φιλικός, άνετος, ετοιμόλογος. «Να μου μιλάς δυνατά, γιατί δεν ακούω καλά και οι άνθρωποι που με πλησιάζουν δεν θέλουν να μου μιλούν δυνατά, να φαίνεται σαν να μου φωνάζουν, γνωρίζοντας ποιος είμαι», λέει μόλις συστήνομαι. Μετά από αυτό όλα ήρθαν με τον πιο απλό τρόπο κι έτσι η συνέντευξή του δεν έχει υποστεί παρά τη λιγότερη δυνατή επεξεργασία. Ατόφιος και καθαρός Angelo Gaja.

Νίκος Ιωαννίδης

ΝΙ — Τριάντα χρόνια μετά την άφιξή σας στο Μπολγκέρι, τι έχει αλλάξει στην Ca’ Marcanda;

Angelo Gaja: Όταν φτάσαμε εδώ, το 1996, και ξεκινήσαμε το εγχείρημα, στην πραγματικότητα δεν γνωρίζαμε καλά τη γη. Χρειαζόμασταν ανθρώπους που θα μας βοηθούσαν να την καταλάβουμε. Δεν είμαι μεγάλος οπαδός των συμβούλων, όμως τότε αυτό ήταν απαραίτητο. Στο Πιεμόντε είχαμε πίσω μας πολλά χρόνια και γνωρίζαμε τη γη. Εδώ, μόλις είχαμε φτάσει.

Στην αρχή φυτέψαμε σχεδόν 50% Merlot και το υπόλοιπο Cabernet Sauvignon και Cabernet Franc. Από το 2010 έως το 2015 αρχίσαμε να βλέπουμε ότι το Merlot γινόταν όλο και πιο δύσκολο, επειδή συσσώρευε υπερβολικά πολλά σάκχαρα. Έτσι αρχίσαμε να το περιορίζουμε. Από περίπου 50% έχει πέσει κάτω από 18% και στο μέλλον πιθανότατα θα φτάνει το πολύ στο 12-13%.

Υπάρχουν παραγωγοί στην περιοχή που πιστεύουν πολύ στο Merlot. Ίσως έχουν διαφορετικά εδάφη. Σε εμάς όμως δεν λειτουργεί και ξεριζώνουμε Merlot, ενώ αυξάνουμε το Cabernet Franc και το Cabernet Sauvignon και ίσως αρχίσουμε να δουλεύουμε και με λίγο Syrah. Αυτή η αλλαγή έγινε επειδή στην αρχή δεν γνωρίζαμε αρκετά καλά τον τόπο. Έπρεπε να αποκτήσουμε εμπειρία, να μάθουμε.

ΝΙ — Ήσασταν 56 ετών όταν ήρθατε εδώ. Αυτό που βλέπετε σήμερα ήταν αυτό που είχατε φανταστεί τότε;

AG: Πιστεύω ότι εμείς, όπως και άλλοι παραγωγοί που ήρθαν στην περιοχή, κοιτάξαμε την επιτυχία της Sassicaia. Η Sassicaia έριξε φως σε αυτόν τον τόπο. Η περιοχή είναι σχετικά μικρή και η ονομασία προέλευσης περιορίζεται στον δήμο Castagneto Carducci. Πρέπει να θυμόμαστε ότι το 1983 η ονομασία αφορούσε μόνο λευκά και ροζέ κρασιά. Μόλις το 1994 επεκτάθηκε και στα ερυθρά.

Είναι μια πολύ νέα οινική περιοχή και πιστεύω ότι ακόμη δεν έχει ανακαλυφθεί πλήρως. Ίσως στο μέλλον, ακόμη και στα εδάφη προς τη θάλασσα, όπου υπάρχει περισσότερη άμμος και για τα οποία εμείς δεν ενδιαφερθήκαμε, να μπορούν να φυτευτούν άλλες ποικιλίες. Όχι Cabernet Sauvignon, όχι Merlot, όχι Cabernet Franc. Ίσως κάτι διαφορετικό. Εμείς έχουμε επικεντρωθεί εδώ και πιστεύουμε ότι αυτή η περιοχή μπορεί να δώσει μοναδικά και αυθεντικά κρασιά.

ΝΙ — Η οικογένεια Gaja έχει σήμερα παρουσία στο Πιεμόντε, στο Μονταλτσίνο, στο Μπολγκέρι και στην Αίτνα. Τι αναζητήσατε σε αυτές τις διαφορετικές περιοχές;

AG: Πιστεύω ότι είμαστε η μόνη οικογένεια με αυτή την προσέγγιση. Είμαστε τεχνίτες του κρασιού. Βρισκόμαστε στις τέσσερις περιοχές των μεγάλων «B»: Barbaresco, Barolo, Brunello di Montalcino και Bolgheri. Υπάρχουν εταιρείες που δραστηριοποιούνται σε κάποιες από αυτές, όμως οικογένειες που μπορούν να παρουσιάσουν κρασιά και από τις τέσσερις είναι ελάχιστες, ίσως και καμία άλλη.

Τρέφουμε μεγάλο σεβασμό και θαυμασμό για τις ονομασίες προέλευσης στην Ιταλία. Βοηθούν στην ανάδειξη μιας περιοχής και στην αναγνώριση της ιδιαιτερότητάς της. Στο Barbaresco, στο Barolo, στο Bolgheri, στο Brunello di Montalcino υπάρχει ένας σημαντικός αριθμός οινοποιείων που εργάζονται με τον ίδιο στόχο: να ενισχύσουν την αναγνώριση και το κύρος της ονομασίας τους.

Το πρώτο μας βήμα ήταν στο Μονταλτσίνο, επειδή η φιλοσοφία εκεί είναι αρκετά κοντά σε αυτήν του Πιεμόντε. Στο Μονταλτσίνο υπάρχει το Sangiovese, στο Πιεμόντε το Nebbiolo. Με την κλιματική αλλαγή γίνεται πιο δύσκολο να δουλεύεις με μία μόνο ποικιλία. Αυτή είναι και η λογική της Βουργουνδίας. Πολλοί παραγωγοί του Πιεμόντε επισκέπτονται τη Βουργουνδία και αντλούν έμπνευση από εκεί.

Είμαι πεπεισμένος ότι μέσα από μία μόνο ποικιλία μπορείς να αναδείξεις περισσότερο την ταυτότητα του κρασιού, ενώ ένα blend σού δίνει μεγαλύτερη ευελιξία. Στο Μπολγκέρι συναντήσαμε τη λογική του Bordeaux, τα blends, λιγότερο αυστηρούς κανόνες και μεγαλύτερη ελευθερία να δοκιμάσεις και άλλες ποικιλίες. Πριν από δέκα ή δώδεκα χρόνια αρχίσαμε να εξετάζουμε και τις λευκές ποικιλίες. Είναι ένα project που συνεχίζεται. Δεν είναι τόσο βέβαιο όσο το Cabernet και το Merlot, πιστεύω όμως ότι έχει νόημα.

ΝΙ — Η Αίτνα πώς μπήκε στην ιστορία;

AG: Για πολλά χρόνια ήμουν πολύ καλός φίλος με τον Giacomo Tachis. Ήταν οινολόγος της Antinori από το 1961 έως το 1991 και στη συνέχεια έγινε σύμβουλος. Εμείς δεν συνεργαστήκαμε ποτέ με τον Giacomo ως σύμβουλο. Ίσως ήταν λάθος, είχαμε όμως μια πολύ μακρά φιλία και μεγάλο αμοιβαίο σεβασμό. Το 2000 με κάλεσε να επισκεφθώ μαζί του τη Σικελία. Μου είπε: «Angelo, θα ήθελα να εξερευνήσεις την Αίτνα. Είναι ένας μοναδικός τόπος. Μπορείς να έρθεις μαζί μου;».

Ήταν Μάρτιος του 2000. Θυμάμαι το αεροπλάνο να κατεβαίνει προς το αεροδρόμιο της Κατάνια. Ο Giacomo καθόταν στο παράθυρο και μου είπε να κοιτάξω έξω. Η Αίτνα ήταν καλυμμένη με χιόνι, ο καπνός ανέβαινε από το ηφαίστειο και γύρω υπήρχε το μαύρο της λάβας. Λευκό και μαύρο, τα χρώματα της ετικέτας της Gaja. Μου έκανε αμέσως εντύπωση.

Πήγαμε εκεί και με σύστησε σε έναν παραγωγό, τον Barone Scamacca. Δοκιμάσαμε κρασιά. Είναι πιθανό να είχε στο μυαλό του μια συνεργασία μαζί μου, όμως δεν προχώρησε. Το 2015 γνώρισα τον Graci και ξεκινήσαμε μαζί το joint venture (κοινοπραξία).

Η συνεργασία αυτή του Gaja με τον Alberto Graci οδήγησε στη δημιουργία της IDDA στην Αίτνα. Ήμασταν από τους πρώτους τυχερούς που δοκιμάσαμε, πριν από την επίσημη κυκλοφορία του, το νεότερο κρασί του εγχειρήματος, το IDDA Contrada Stella Etna Bianco 2024. Είναι το πρώτο single-vineyard κρασί της IDDA, ένα Carricante από ένα αμπελοτόπι μόλις ενός εκταρίου στην Biancavilla, στη νοτιοδυτική πλευρά της Αίτνας, στα 820 μέτρα. Ζυμώνεται και παραμένει για 18 μήνες σε μεγάλα δρύινα βαρέλια και η πρώτη παραγωγή περιορίζεται σε περίπου 4.000 φιάλες. Ένα κρασί με ένταση και βάθος, πολύ καλή οξύτητα και έντονη αλμυρή αίσθηση στο στόμα, που κρατάει για ώρα.

ΝΙ — Τι βρήκατε τελικά στην Αίτνα;

AG: Για μένα, ένα από τα πιο ενδιαφέροντα πράγματα εκεί είναι το Carricante, η λευκή ποικιλία που είναι χαρακτηριστική της Αίτνας και, κατά τη γνώμη μου, μπορεί να δώσει ένα μοναδικό κρασί.

Με εντυπωσιάζει πολύ και το ίδιο το τοπίο. Αν πας τον χειμώνα, με τη μαύρη λάβα και όλους αυτούς τους τοίχους από γκρίζα κομμάτια λάβας, μοιάζει λίγο σαν να είσαι σε κηδεία. Αν πας τον Απρίλιο, τον Μάιο ή τον Ιούνιο, τα χρώματα εκρήγνυνται, είναι πανέμορφα. Είναι ένας τόπος που σου δίνει ενέργεια. Η Αίτνα είναι το ψηλότερο ενεργό ηφαίστειο της Ευρώπης και αισθάνεσαι αυτή την ενέργεια.

Ο Gaja είχε εξετάσει και την πιθανότητα να φυτέψει Ασύρτικο στην Αίτνα. Οι κανόνες, όμως, ισχύουν για όλους κι έτσι έκανε πίσω.

ΝΙ — Ζητήσατε πράγματι άδεια για να φυτέψετε Ασύρτικο;

AG: Ναι. Με ενδιαφέρουν πολύ οι ποικιλίες που καλλιεργούνται εκτός Ιταλίας και πιστεύω ότι το Ασύρτικο είναι μια εξαιρετική ποικιλία. Ζήτησα από τις Αρχές της Σικελίας να μου δώσουν τη δυνατότητα να φυτέψω Ασύρτικο σε μια ηφαιστειακή περιοχή, όπως είναι και η Σαντορίνη. Δεν επιτρέπεται.

Έχω μεγάλο σεβασμό για το Ασύρτικο. Στην Αίτνα πρέπει να σεβαστούμε το Carricante. Δεν είναι ακόμη τόσο γνωστό όσο το Ασύρτικο, πιστεύω όμως ότι είναι χαρακτηριστικό αυτού του τόπου και μπορεί να δώσει πραγματικά μοναδικά κρασιά. Δεν είμαι τόσο μεγάλος γνώστης των λευκών ποικιλιών. Από τα κρασιά Carricante που δοκιμάζω στα δέκα χρόνια που παράγουμε εκεί, είμαι πολύ αισιόδοξος.

Η Αίτνα είναι ένας ξεχωριστός τόπος, με διαφορετικές εκθέσεις και υψόμετρα. Πιστεύω ότι το Carricante μπορεί να γίνει κάτι σημαντικό. Χρειάζεται βοήθεια για να γίνει περισσότερο γνωστό στην αγορά, γιατί αυτή τη στιγμή για πολύ κόσμο είναι ακόμη κάτι νέο. Κατά τη γνώμη μου, έχει μεγάλες προοπτικές.

ΝΙ — Αν ξεκινούσατε σήμερα από την αρχή, πού θα επιλέγατε να παράγετε κρασί;

AG: Πρέπει να είμαστε προσεκτικοί με την κλιματική αλλαγή, καθότι βρίσκεται σε εξέλιξη και οι συνέπειές της είναι εμφανείς.

Τον περασμένο αιώνα στο Πιεμόντε, τα σταφύλια του Nebbiolo έφταναν σε πλήρη ωρίμανση μία ή δύο χρονιές στις δέκα. Τις υπόλοιπες είχαμε μέτρια ή πολύ χαμηλή ωρίμανση, υψηλή οξύτητα, πολλές τανίνες, πράσινες τανίνες. Σε αυτόν τον αιώνα, εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής, οι αμπελουργοί μπορούν να τρυγήσουν πλήρως ώριμα σταφύλια οκτώ ή εννέα χρονιές στις δέκα.

Οι παραγωγοί είναι ευχαριστημένοι με αυτό. Η κλιματική αλλαγή όμως αυξάνει και τη συσσώρευση σακχάρων στα σταφύλια. Τα τελευταία 25 χρόνια ο αλκοολικός τίτλος έχει ανέβει όχι μόνο στην Ιταλία, αλλά σχεδόν παντού στον κόσμο. Δύο, δυόμισι, ακόμη και τρεις βαθμούς. Σήμερα η στάση απέναντι στο αλκοόλ έχει αλλάξει. Υπάρχουν προβλήματα. Και η κλιματική αλλαγή συνεχίζεται, ανεβάζοντας ακόμη περισσότερο τον αλκοολικό τίτλο. Θα πρέπει να σκεφτούμε πώς θα το ελέγξουμε αυτό. Τα παράσιτα επίσης γίνονται πολύ πιο επιθετικά από ό,τι στο παρελθόν.

ΝΙ — Υπάρχουν περιοχές που βρίσκονται σε καλύτερη θέση απέναντι σε αυτές τις αλλαγές;

AG: Πιστεύω ότι το Πιεμόντε βρίσκεται σε ιδιαίτερη θέση. Είναι στη βορειοδυτική Ιταλία, που είναι η μόνη περιοχή της βόρειας Ιταλίας που έχει τις Άλπεις στα βόρεια και στα δυτικά. Τις Άλπεις, όχι απλώς βουνά ή λόφους.

Έχουμε, λοιπόν, την επίδραση του ορεινού κλίματος και την επίδραση της θάλασσας από τον νότο. Αυτός ο συνδυασμός ίσως μπορεί να προστατεύσει λίγο περισσότερο το Πιεμόντε από τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής σε σχέση με άλλες περιοχές.

ΝΙ — Και αν υπάρξει μια επόμενη περιοχή για την οικογένεια Gaja;

AG: Αυτό πλέον αφορά τα παιδιά μου, όχι εμένα. Έχουμε δεχθεί αρκετές προτάσεις για να εξετάσουμε ευκαιρίες εκτός Ιταλίας. Στη Γερμανία, για παράδειγμα, για Pinot Noir. Δεν κάναμε τίποτα. Είχαμε προτάσεις και από το Όρεγκον, ακόμη και από τη Βρετανική Κολομβία στον Καναδά.

Πιστεύω ότι στο μέλλον, αν τα παιδιά θελήσουν να εξερευνήσουν κάτι καινούργιο, ίσως το κάνουν σε κάποια περιοχή εκτός Ιταλίας. Στην Ιταλία είμαστε ήδη πολύ ισχυροί. Έχουμε τα τέσσερα B –Barbaresco, Barolo, Brunello di Montalcino, Bolgheri– και έχουμε και την Αίτνα, με αμπελώνες στα 600, στα 800 και στα 1.000 μέτρα. Δεν χρειάζεται να βιαστούν. Ίσως στο μέλλον υπάρξει κάποιο joint venture σε μια άλλη περιοχή. Όχι απαραίτητα στην Ιταλία. Στην Ιταλία, όσα έχουμε είναι αρκετά.