ΜΟΥΣΤΟΣ

ΑΡΧΕΙΟ : istock

Καρολίνα Δωρίτη

Η γεύση πριν από το κρασί

Ανάμεσα στο σταφύλι και το κρασί υπάρχει ένα σύντομο, σχεδόν φευγαλέο στάδιο που λέγεται «μούστος». Γλυκός, θολός, ζωντανός και ασταθής, κρατάει ίσως πιο καθαρά από οτιδήποτε ακολουθήσει το άρωμα και τη γεύση του ίδιου του σταφυλιού. Και διαρκεί λίγο. Από τη στιγμή που οι ρώγες σπάσουν και απελευθερώσουν τον χυμό τους, οι ζύμες αρχίζουν τη δουλειά τους και τα σάκχαρα μετατρέπονται σταδιακά σε αλκοόλη. Έτσι ξεκινά η πορεία του μούστου προς το κρασί.

Στην οινολογία ο μούστος ονομάζεται γλεύκος και είναι ο χυμός που προκύπτει από τα φρέσκα σταφύλια μετά τη σύνθλιψη ή την πίεσή τους. Για την ελληνική κουζίνα, όμως, είναι κάτι περισσότερο από ένα στάδιο της οινοποίησης. Αποτελεί μία από τις παλαιότερες γλυκές πρώτες ύλες του τόπου, τόσο στενά συνδεδεμένη με τον τρύγο, ώστε για αιώνες η αξιοποίησή του στην κουζίνα συνέβαινε σχεδόν παράλληλα με την οινοποίησή του.

Στον νεολιθικό οικισμό του Ντικιλί Τας, κοντά στους Φιλίππους της Καβάλας, αρχαιοβοτανικά ευρήματα από τα τέλη της 5ης χιλιετίας π.Χ. μαρτυρούν ότι οι κάτοικοί του έσπαγαν και πίεζαν ήδη τα σταφύλια για να πάρουν τον χυμό τους, προσφέροντας μία από τις αρχαιότερες ενδείξεις αυτής της πρακτικής στον ελλαδικό χώρο. Χιλιάδες χρόνια αργότερα, τα αρχαία κείμενα μαρτυρούν ότι ο χυμός του σταφυλιού δεν προοριζόταν μόνο για ζύμωση. Τον έβραζαν και τον συμπύκνωναν, τον χρησιμοποιούσαν ως γλυκαντικό και συντηρητικό, ακόμη και σε φαρμακευτικές παρασκευές.

Οι αρχαίοι Έλληνες γνώριζαν καλά τις διαφορετικές μορφές που μπορούσε να πάρει ο χυμός του σταφυλιού. Όταν τον έβραζαν και τον συμπύκνωναν, άλλαζε όχι μόνο υφή και γεύση, αλλά και χρήση. Συναντάμε το «έψημα», από το ρήμα «έψω», δηλαδή βράζω, αλλά και το «σίραιον», όρο που χρησιμοποιείται στην αρχαία γραμματεία για τον βρασμένο και συμπυκνωμένο μούστο. Καθώς το νερό εξατμιζόταν, τα φυσικά σάκχαρα του σταφυλιού συγκεντρώνονταν και ο μούστος γινόταν παχύρρευστος και έντονα γλυκός, κάτι πολύ κοντινό σε αυτό που σήμερα γνωρίζουμε ως πετιμέζι.

Πριν η ζάχαρη γίνει ευρέως διαθέσιμη, η δυνατότητα του σταφυλιού να προσφέρει, πέρα από κρασί, και μια συμπυκνωμένη φυσική γλυκύτητα ήταν εξαιρετικά πολύτιμη. Ο μούστος μπορούσε έτσι να ακολουθήσει διαφορετικούς δρόμους: να ζυμωθεί και να γίνει κρασί ή να περάσει στην κουζίνα, όπου χρησιμοποιούνταν ως γλυκαντικό αλλά και ως συστατικό σε πολλές διαφορετικές παρασκευές. Το πετιμέζι μπορούσε να διατηρηθεί για μεγάλο διάστημα, μεταφέροντας τη γλύκα του τρύγου στο τραπέζι πολλούς μήνες μετά το τέλος του.

Το «κόψιμο» του μούστου

Για να χρησιμοποιηθεί όμως ο φρέσκος μούστος στην κουζίνα, έπρεπε πρώτα να τιθασευτεί. Ο ωμός μούστος δεν περιμένει, αφού η ζύμωση ξεκινά σχεδόν αμέσως. Έτσι δημιουργήθηκαν σε όλη την Ελλάδα τεχνικές για το περίφημο «κόψιμό» του, δηλαδή για να σταματήσει η πορεία του προς το κρασί, αλλά ταυτόχρονα να καθαρίσει και να γίνει πιο διαυγής.

Μία από τις πιο διαδεδομένες παραδοσιακές μεθόδους ήταν το βράσιμο με μικρή ποσότητα κοσκινισμένης στάχτης, συνήθως από καθαρά ξύλα, ή με ασπρόχωμα. Κατά το βράσιμο σχηματίζεται αφρός που απομακρύνεται, ενώ στη συνέχεια ο μούστος αφήνεται να ηρεμήσει ώστε τα στερεά να καθίσουν στον πάτο και ύστερα περνά από τουλπάνι. Υπήρχαν και άλλες οικιακές τεχνικές, ακόμη και με ψωμί. Στο σημερινό οινοποιείο η διαύγαση φυσικά γίνεται με εντελώς διαφορετικά μέσα, με κατακάθιση, ψύξη, φιλτράρισμα ή άλλες ελεγχόμενες τεχνικές, ώστε να απομακρυνθούν τα αιωρούμενα στερεά από τον χυμό.

Και κάπου εδώ έρχεται μία από τις ωραιότερες λεπτομέρειες που συνάντησα πρόσφατα στη Λήμνο. Σε ένα νησί όπου το αμπέλι έχει πανάρχαια παρουσία και ο Όμηρος ήδη μνημονεύει το λημνιό κρασί, ο μούστος είχε φυσικά τη δική του θέση και στην οικιακή κουζίνα. Εκεί μου περιέγραψαν μια παλιά πρακτική, κατά την οποία, την ώρα που καθάριζαν τον μούστο, έβαζαν μέσα ένα δεμένο ματσάκι θυμάρι. Όταν το αφαιρούσαν, ο μούστος είχε ήδη πάρει κάτι από το άρωμά του. Είναι μια μικρή λεπτομέρεια προφορικής παράδοσης που μοιάζει σχεδόν αυτονόητη όταν βρεθεί κανείς στο νησί, όπου το άγριο θυμάρι είναι παντού και αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά αρώματα του λημνιακού τοπίου.

Στη Λήμνο η σχέση με τον μούστο φαίνεται να πέρασε βαθιά και στην καθημερινή κουζίνα. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην τοπική ντοπιολαλιά η λέξη «μούστος» χρησιμοποιούνταν και για το πετιμέζι. Οι παλιές νοικοκυρές συνήθιζαν, για παράδειγμα, να περιχύνουν με πετιμέζι το ολόφρεσκο τυρόπηγμα, το «γυαλί», όπως το έλεγαν, συνδυάζοντας τη γλύκα του σταφυλιού με τη φρεσκάδα του γάλακτος. Άλλωστε, στη λημνιακή ντοπιολαλιά η λέξη «μούστος» χρησιμοποιούνταν και για το ίδιο το πετιμέζι.

Το πετιμέζι έβρισκε θέση ακόμη και στα χειροποίητα ζυμαρικά του νησιού. Οι βαλάνες, που συναντώνται και με την ονομασία «μακαρούνες», μπορούσαν να σερβιριστούν με τριμμένο τυρί αλλά και με πετιμέζι. Από τις ίδιες βαλάνες προέκυπταν και τα μουστοκούλικα ή μουστοκούλουκα: αντί να βράσουν απλώς σε νερό, μαγειρεύονταν σε αραιωμένο πετιμέζι και σε ορισμένες εκδοχές σερβίρονταν με τριμμένο μελίχλωρο.

Ένας γλυκός και αλμυρός συνδυασμός που σήμερα ακούγεται σχεδόν σύγχρονος, παρότι έχει βαθιές ρίζες στην τοπική κουζίνα.

Οι πρώτες παρασκευές που έρχονται σήμερα στο μυαλό όταν ακούμε «μούστος» είναι, φυσικά, τα μουστοκούλουρα και η μουσταλευριά. Στη δεύτερη, αλεύρι ή νισεστές δένει τον γλυκό χυμό και τον μετατρέπει σε μια απαλή κρέμα, που αρωματίζεται συνήθως με κανέλα και ολοκληρώνεται με σουσάμι ή ξηρούς καρπούς. Η παρουσία του μούστου στην ελληνική ζαχαροπλαστική και στην κουζίνα του τρύγου, όμως, είναι πολύ πιο πλούσια.

Συναντάμε ακόμη μουστόπιτες, ψωμιά και παξιμάδια, αλλά και τοπικές παρασκευές όπως τα μουστολούκουμα του Βόλου, μικρά λουκούμια με μούστο και ξηρούς καρπούς, που έχουν συνδεθεί στενά με τη γλυκιά παράδοση της πόλης. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν και τα ρετσέλια, μια παλιά μέθοδος όπου φρούτα ή ακόμη και λαχανικά, όπως κυδώνια, σύκα ή κολοκύθα, μαγειρεύονται σε μούστο ή πετιμέζι αντί για σιρόπι ζάχαρης. Το αποτέλεσμα βρίσκεται κάπου ανάμεσα στο γλυκό του κουταλιού και στην κομπόστα, αλλά με τη βαθύτερη, φρουτώδη γεύση του συμπυκνωμένου σταφυλιού.

Υπήρχαν, όμως, και άλλοι τρόποι να παραταθεί η ζωή αυτών των εποχικών παρασκευών. Στα Μεσόγεια της Αττικής, για παράδειγμα, η μουσταλευριά μπορούσε να απλωθεί σε λεπτό στρώμα, να στεγνώσει στον ήλιο και να φυλαχθεί σε κομμάτια για τον χειμώνα. Ακόμη και το πετιμέζι μπορούσε να συμπυκνωθεί αργά με την έκθεση στον ήλιο αντί για έντονο βράσιμο.

Όλες αυτές οι παρασκευές δείχνουν πόσο σημαντικός ήταν ο μούστος ως πηγή γλυκύτητας αλλά και ως τρόπος αξιοποίησης και διατήρησης της σοδειάς πολύ μετά το τέλος του τρύγου.

Ο μούστος στη σύγχρονη κουζίνα

Αν αντιμετωπίσουμε τον μούστο όχι απλώς ως ένα παλιό γλυκαντικό, αλλά ως μια συμπυκνωμένη έκφραση του σταφυλιού, ανοίγεται ένα πολύ μεγαλύτερο γαστρονομικό πεδίο. Ο φρέσκος, «κομμένος» μούστος έχει φρουτώδη γλύκα, οξύτητα και τη χαρακτηριστική αμεσότητα του φρέσκου σταφυλιού. Το πετιμέζι, πιο συμπυκνωμένο και βαθύ, φέρει νότες ώριμου και αποξηραμένου φρούτου, καραμέλας και, κάποιες φορές, μια ευχάριστη πικράδα. Και τα δύο μπορούν να λειτουργήσουν στην κουζίνα με τρόπο αντίστοιχο με το μέλι, τη μελάσα ή μια γλυκόξινη συμπυκνωμένη σάλτσα, χωρίς όμως να χάνουν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του σταφυλιού.

Στο κρέας, η γλύκα αυτή βρίσκει φυσικούς συμμάχους σε πιο έντονες και λιπαρές γεύσεις. Ο μούστος μπορεί να μπει σε μαρινάδες για χοιρινό, αρνί, μοσχάρι ή πάπια μαζί με κρασί ή ξίδι, σκόρδο, μουστάρδα και μυρωδικά. Μπορεί επίσης να προστεθεί στη σάλτσα ενός ψητού ή ενός σιγομαγειρεμένου κρέατος, όπου συμπυκνώνεται μαζί με τους χυμούς του και προσθέτει φρούτο και βάθος. Το πετιμέζι, σε μικρότερη ποσότητα, είναι ιδανικό για γλασάρισμα: πάνω σε χοιρινό ή αρνί δημιουργεί κατά το ψήσιμο μια γυαλιστερή, ελαφρά καραμελωμένη επιφάνεια, ιδιαίτερα όταν συνδυάζεται με οξύτητα από ξίδι ή λεμόνι. Με μουστάρδα, θυμάρι ή δεντρολίβανο μπορεί να γίνει η βάση μιας εξαιρετικής γλυκόξινης σάλτσας.

Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα ίσως είναι η χρήση του σε ψάρια και θαλασσινά, αρκεί να γίνεται με μέτρο. Η γλύκα του ταιριάζει ιδιαίτερα στη λιπαρότητα της σαρδέλας και του σκουμπριού, όπου λίγο πετιμέζι μαζί με ξίδι, λεμόνι και ελαιόλαδο μπορεί να δώσει ένα ισορροπημένο γλυκόξινο dressing. Μπορεί επίσης να συνοδεύσει τόνο ή ψητό χταπόδι, ενώ σε συνδυασμό με κάππαρη, ελιές, εσπεριδοειδή ή ξίδι αποκτά την απαραίτητη αλμυρή και όξινη αντίστιξη. Εδώ ο σκοπός δεν είναι να γλυκάνει το ψάρι, αλλά να προσθέσει μια διακριτική φρουτώδη διάσταση και να «στρογγυλέψει» τις πιο έντονες γεύσεις.

Στα λαχανικά το πετιμέζι αγαπά ιδιαίτερα όσα αποκτούν φυσική γλύκα με το ψήσιμο: κολοκύθα, παντζάρια, καρότα, κρεμμύδια και μελιτζάνες. Λίγες σταγόνες προς το τέλος του ψησίματος αρκούν για να τα γυαλίσουν και να ενισχύσουν την καραμελωμένη τους γεύση. Μπορεί να εξισορροπήσει την οξύτητα μιας σάλτσας ντομάτας, να μπει σε vinaigrette με ξίδι και ελαιόλαδο ή σε μια σάλτσα με ταχίνι. Με ώριμα, αλμυρά τυριά, κατσικίσιο τυρί ή γιαούρτι επαναφέρει εκείνη την πανάρχαια και πάντα επίκαιρη αντίθεση ανάμεσα στο γλυκό και το αλμυρό, ενώ με ξηρούς καρπούς και φρούτα επιστρέφει σχεδόν αυτονόητα στον κόσμο του γλυκού. Ίσως αυτό είναι και το πιο ενδιαφέρον σήμερα. Σε μια εποχή όπου η κουζίνα επιστρέφει στις ζυμώσεις, στις φυσικές γλυκαντικές ύλες, στη μικρή παραγωγή και στις παλιές τεχνικές συντήρησης, ο μούστος μοιάζει ξανά απόλυτα επίκαιρος. Στην αλμυρή κουζίνα, μάλιστα, μπορεί να λειτουργήσει σχεδόν όπως και το ίδιο το κρασί, όχι απλώς ως γλυκό στοιχείο, αλλά ως συστατικό που προσθέτει φρούτο, οξύτητα, βάθος και πολυπλοκότητα.

Ο μούστος, άλλωστε, κλείνει μέσα του σχεδόν ολόκληρη την ιστορία του αμπελιού. Είναι ακόμη σταφύλι, αλλά βρίσκεται ήδη καθ’ οδόν προς το κρασί, ενώ την ίδια στιγμή αποτελεί μια πρώτη ύλη με δική της, αυτόνομη γαστρονομική ζωή. Μπορεί να γίνει κρασί ή ξίδι, να συμπυκνωθεί σε πετιμέζι, να περάσει σε γλυκές αλλά και αλμυρές παρασκευές. Ίσως γι’ αυτό ο τρύγος δεν υπήρξε ποτέ μόνο υπόθεση του κελαριού· ήταν πάντα και υπόθεση της κουζίνας.

TAGS.

ΕΓΓΡΑΦΗ ΣΤΟ NEWSLETTER

Με την εγγραφή σας στη λίστα των παραληπτών θα λαμβάνετε το newsletter του grape!

ΔΗΜΟΦΙΛΗ

Νέες Ετικέτες

ΕΓΓΡΑΦΗ ΣΤΟ NEWSLETTER

Με την εγγραφή σας στη λίστα των παραληπτών θα λαμβάνετε το newsletter του grape!