Τρεις οινικές ζώνες, μια μεγάλη πόλη σε απόσταση αναπνοής, όμορφα μικρά και μεγάλα παραδοσιακά χωριά και κωμοπόλεις και, πάνω απ’ όλα, ένα τοπίο μοναδικό. Είμαστε σε μία από τις ομορφότερες οινικές περιοχές όχι μόνο της Κρήτης, αλλά ολόκληρης της Ελλάδας.

Αρχάνες, Πεζά και Δαφνές είναι οι τρεις ΠΟΠ ζώνες που δίνουν κρασιά με διαφορετικό στυλ και εκφράσεις, με κοινό όμως παρονομαστή τη γεύση και τα αρώματα που παραπέμπουν ξεκάθαρα στην Κρήτη. Το ανάγλυφο του τοπίου, με τις ελιές και τα αμπέλια να συνθέτουν μια παλέτα χρωμάτων που αλλάζει κάθε εποχή, είναι εντυπωσιακό: το έντονο πράσινο του καλοκαιριού, τα κόκκινα, κίτρινα και καφέ του φθινοπώρου και το σκούρο καφέ του χειμώνα, που σε λίγο θα δώσει τη θέση του στην άνοιξη, όταν τα κλήματα αρχίσουν να πετάνε τα πρώτα τους μάτια.

Η ιδανική εποχή για εξερεύνηση είναι τώρα, πριν η καλοκαιρινή περίοδος φέρει την αυξημένη τουριστική κίνηση. Η φιλοξενία παραμένει αληθινή και ανεπιτήδευτη, μακριά από τις εντάσεις της υψηλής σεζόν, όταν η περιοχή κατακλύζεται από επισκέπτες, Έλληνες και ξένους.

Για ορμητήριό μας επιλέγουμε ένα ξενοδοχείο με έντονο οινικό χαρακτήρα: το Inotropes Boutique Suites, στις Αρχάνες. Στην καρδιά της ΠΟΠ ζώνης που έχει πάρει το όνομά της από την κωμόπολη, αποτελεί ιδανικό σημείο εκκίνησης για επισκέψεις στα οινοποιεία, αλλά και για μια πρώτη γνωριμία με την ιστορία και τον πολιτισμό της Κρήτης. Σε απόσταση λίγων λεπτών από τον αρχαιολογικό χώρο της Κνωσού, οι Αρχάνες διατηρούν τον παραδοσιακό τους χαρακτήρα, με ανακαινισμένα παλιά αρχοντικά, πέτρινα καλντερίμια και φιλόξενα, αυθεντικά καφενεία – σταθερά σημεία αναφοράς της κρητικής γαστρονομίας.

Το Inotropes Boutique Suites στεγάζεται σε ένα ιστορικό κρητικό αρχοντικό 150 ετών, που μεταμορφώθηκε σε έναν σύγχρονο boutique προορισμό και άνοιξε τις πύλες του πριν από τρία χρόνια. Με έξι προσεγμένες σουίτες, υψηλή αισθητική και χαρακτήρα που συνδυάζει τη σύγχρονη ματιά με την παράδοση, αποτελεί ένα από τα πιο ενδιαφέροντα νέα καταλύματα για ταξιδιώτες που αναζητούν meaningful luxury και αυθεντικές εμπειρίες.

Ο οινοτουρισμός εδώ βρίσκει την απόλυτη έκφρασή του, συνδυάζοντας κρασί και γαστρονομία με ιστορία και πολιτισμό. Αναζητώντας τις διαφορετικές εκφράσεις των τοπικών κρασιών, ξεκινάμε τις γευσιγνωσίες στο κελάρι, καθώς οι δοκιμές αποκτούν ιδιαίτερη αξία όταν τα κρασιά δοκιμάζονται στον τόπο όπου παράγονται. Ζει κανείς τον τόπο, μαζεύει εικόνες, γεύσεις και αρώματα που, με έναν σχεδόν μαγικό τρόπο, πολλές φορές θα τα συναντήσεις ξανά μέσα στο ποτήρι.

Με την καθοδήγηση της έμπειρης sommelier Στέλλας Βασιλάκη που οργανώνει τις γευσιγνωσίες στο κατάλυμα, δοκιμάζουμε Βηλάνα από το micro winery Lenovates, δημιούργημα του Γιώργου Ζηδιανάκη. Πρόκειται για ένα νέο project, με πρώτο τρύγο το 2022. Το όνομα του οινοποιείου είναι εμπνευσμένο από τη διαδικασία παραγωγής του κρασιού: μια σύνθετη λέξη που προέρχεται από τον «Ληνό», το πατητήρι, και την αρχαία ελληνική λέξη «βαίνω», παραπέμποντας σε αυτούς που πατούν τα σταφύλια. Η φιλοσοφία του Lenovates εστιάζει αποκλειστικά στις γηγενείς ποικιλίες, με δύο ετικέτες ΠΟΠ Πεζά και τέσσερις ΠΓΕ Κρήτη.

Η επιλογή της sommelier είναι ο «Λευκός Νάνος». Μια 100% Βηλάνα, με τα σταφύλια από κάθε αμπελοτόπι να οινοποιούνται ξεχωριστά και το τελικό blend να γίνεται πριν την εμφιάλωση. Δοκιμάζουμε τρεις διαφορετικές σοδειές. Το 2024 είναι ιδιαίτερα φρέσκο, με έντονη αρωματική έκφραση της ποικιλίας και καθαρό χαρακτήρα: εσπεριδοειδή και λευκά φρούτα στη μύτη, ενώ στο στόμα κυριαρχούν η δροσιά και η ζωηρή οξύτητα. Στο 2023 εμφανίζεται πιο έντονα η αίσθηση του αλατιού και η ζεστασιά της χρονιάς, με πιο ώριμο φρούτο και ένα κρασί που δείχνει πως δεν χρειάζεται αναμονή. Η σοδειά του 2022 αναδεικνύει τον ευοξείδωτο χαρακτήρα της ποικιλίας στη μύτη, ενώ στο στόμα εκφράζονται πιο εξελιγμένες νότες λευκών φρούτων. Η γευσιγνωσία στην κάβα του ξενοδοχείου προσφέρει την άνεση να απολαύσει κανείς τα κρασιά σε ένα ιδανικό, ήσυχο περιβάλλον.

Στις Αρχάνες διαμορφώνεται πλέον ένας οινικός πυρήνας με πολλές διαστάσεις. Εδώ βρίσκεται και η νέα έδρα των Wines of Crete, που φιλοξενείται στο υπερσύγχρονο Κέντρο Ενημέρωσης Αμπέλου & Οίνου, στο κτιριακό συγκρότημα «ΔΙΑΣ». Ο χώρος στοχεύει στην ανάδειξη και προβολή του αμπελοοινικού πλούτου του νησιού, αλλά και στην ενημέρωση και επιμόρφωση του κοινού μέσα από θεματικές δράσεις. Παράλληλα, λειτουργεί ως σημείο φιλοξενίας επαγγελματιών και διοργάνωσης ομαδικών γευσιγνωσιών, ενθαρρύνοντας τους επισκέπτες να εμβαθύνουν στην ιστορία και την παράδοση της Αμπελοοινικής Κρήτης και να αναζητήσουν τη βιωματική εμπειρία στα οινοποιεία του νησιού.

Στο κέντρο των Αρχανών συναντάμε το tasting room του οινοποιείου Moinoterra, που ιδρύθηκε το 2021. Οι εγκαταστάσεις παραγωγής φιλοξενούνται προς το παρόν σε κοντινή απόσταση, σύντομα όμως θα μεταφερθούν στο νέο κτίριο που κατασκευάζεται στις Αρχάνες. Το όνομα σημαίνει «Η Γη του Μίνωα», εμπεριέχοντας τη λέξη oinos. Ιδρυτής και ιδιοκτήτης είναι ο Νίκος Σταθόγλου, ένας παθιασμένος και καινοτόμος οινοποιός, με στόχο τη δημιουργία κρασιών που εκφράζουν το terroir και την ιστορία της μινωικής γης.

Η επιλογή των Αρχανών δεν είναι τυχαία, καθώς εδώ ξεκίνησε η ιστορία του κρητικού κρασιού. Από τον μινωικό πολιτισμό εμπνέεται το οινοποιείο, τόσο στο όνομα όσο και στο σύμβολό του, με σεβασμό στη φύση και τις τοπικές παραδόσεις.

Δοκιμάσαμε σχεδόν όλη τη γκάμα του οινοποιείου, που περιλαμβάνει Μοσχάτο Σπίνας, Malvasia Aromatica, μια ετικέτα που διατίθεται αποκλειστικά από το οινοποιείο με σταφύλια από αμπελώνες του Περιφερειάρχη Κρήτης Σταύρου Αρναουτάκη, ένα ροζέ blend από τρεις ποικιλίες, Ασύρτικο, Βηλάνα, καθώς και δύο ερυθρά ΠΟΠ Αρχάνες. Το πρώτο είναι δεξαμενής, σοδειάς 2024, ενώ το δεύτερο αποτελεί το πιο premium κρασί του οινοποιείου: 95% Μανδηλάρι και 5% Κοτσιφάλι, με ωρίμανση 12 μηνών σε παλιά μικρά βαρέλια.

Φεύγοντας από τις Αρχάνες και περνώντας στη ζώνη των Πεζών, επισκεπτόμαστε το Οινοποιείο Λυραράκη. Ο Γιώργος Λυραράκης μας υποδέχεται και μας παρουσιάζει κρασιά που καλύπτουν σχεδόν ολόκληρη τη γκάμα του οινοποιείου και σίγουρα περικλείουν τη φιλοσοφία των δημιουργών τους: από τις κλασικές, καθιερωμένες ετικέτες, μέχρι μικροοινοποιήσεις από παλιούς αμπελώνες κάθε γωνιάς της Κρήτης, πειραματικές προσπάθειες και σπάνιες ποικιλίες. Όλα κινούνται σε μια λογική εξερεύνησης, με σεβασμό στις ποικιλίες, στους αμπελουργούς και στη συλλογική προσπάθεια που απαιτεί το κρασί.

Στην αρχή της συζήτησής μας, ο Γιώργος Λυραράκης φωτίζει μια λιγότερο γνωστή πτυχή της πρώτης μεγάλης αλλαγής στα κρητικά κρασιά, στα μέσα της δεκαετίας του ’80. «Φτιάχναμε κρασί για τον όμιλο Μπουτάρη», λέει. «Ερχόταν ο Κυρ Γιάννης και προέτρεπε τους αμπελουργούς να συνεχίσουν να καλλιεργούν τις τοπικές ποικιλίες και να μην τις ξηλώσουν για να φυτέψουν τις ξένες, που τότε άρχιζαν να γίνονται μόδα. Με αυτή την παρότρυνση και τη διαβεβαίωση ότι ο Μπουτάρης θα απορροφήσει την παραγωγή, σώθηκαν πολλοί παλιοί αμπελώνες». Το Οινοποιείο Λυραράκη ξεκίνησε το 1991 και από τότε έχει διαγράψει μια ιδιαίτερα σημαντική πορεία στα ελληνικά οινικά πράγματα.

Από τα Πεζά κατευθυνόμαστε στις Δαφνές και στην Ιδαία Οινοποιητική, στο χωριό Βενεράτο. Ο Βασίλης Λαδερός και η Πόπη Βολιτάκη μας υποδέχονται με ζεστασιά και ανθρώπινη φιλοξενία. Στο λιτό tasting room δοκιμάζουμε πρώτα τα μονοποικιλιακά λευκά – Βιδιανό, Θραψαθήρι και Βηλάνα. Τα ερυθρά έχουν πολλές και διαφορετικές διαστάσεις: Λιάτικο 2023, η Ποταμίδα, ένα Λιάτικο του 2019, το καινοτόμο Fresco Rosso, ένα ελαφρύ κόκκινο από Κοτσιφάλι που απολαμβάνεται ακόμη και ελαφρώς δροσερό, το κλασικό blend Κοτσιφάλι και Μανδηλάρι και, τέλος, το εντυπωσιακό γλυκό Λιάτικο του 2013. Ένα κρασί με ένδειξη ΠΟΠ Δαφνές, που συμπυκνώνει στην ουσία όλη τη φιλοσοφία του οινοποιείου. Οι άνθρωποι της Idaia Wines πίστεψαν στις δυνατότητες της ποικιλίας και ήταν από τους πρώτους που ανέδειξαν τον γλυκό της χαρακτήρα.

Πέρα από την Κνωσό, που είναι αυτονόητο ότι θα αποτελέσει σταθμό στην περιήγησή μας στα οινικά μονοπάτια της Κρήτης, συναντάμε πολλά σημεία με αρχαιολογικό ενδιαφέρον που συνδέονται άμεσα με το κρασί. Τα  αρχαία πατητήρια στο Βαθύπετρο, πολύ κοντά στις Αρχάνες, αλλά τα λαξεμένα στο βράχο στην Πλουτή, ένα μικρό χωριό στα νότια, αποτελούν απτή απόδειξη της συνέχειας της αμπελοκαλλιέργειας. Από το 1500 π.Χ. μέχρι σήμερα, το σταφύλι και το κρασί παραμένουν αναπόσπαστα στοιχεία του κρητικού πολιτισμού και της κουλτούρας του τόπου.

Τα κρασιά από τις τρεις ζώνες του Ηρακλείου έχουν χαρακτήρα και ταυτότητα. Εκφράζουν μια σύγχρονη Κρήτη που γνωρίζει το παρελθόν της, δεν το ωραιοποιεί, αλλά δεν μένει και εγκλωβισμένη σε αυτό. Μια Κρήτη που επιλέγει να προχωρήσει μπροστά, με εξωστρέφεια, συνέπεια και σεβασμό στην ιστορία και τον τόπο της.

Και κάτι για το τέλος, έξω από το κρασί και τη γαστρονομία. Αν θέλει κανείς να φύγει από τις Αρχάνες με κάτι που να τον συνδέει με τον τόπο, μια στάση στο εργαστήρι καλλυντικών Myrro Skincare εντάσσεται στη διαδρομή. Προϊόντα θεραπείας και περιποίησης, που βασίζονται σε βότανα και φυτά της Κρήτης, στοιχεία άμεσα συνδεδεμένα με το τοπίο και την τοπική γνώση. Είναι μια ακόμα έκφραση του πώς η κρητική γη και η βιοποικιλότητά της αξιοποιούνται σήμερα, με σύγχρονους όρους αλλά με καθαρή αναφορά στον τόπο.