Μαστίχα Χίου, ένα δώρο της φύσης με πολλά οφέλη

Για τους επιστήμονες, η μαστίχα Χίου έχει μια ιστορία τουλάχιστον 2.500 ετών, καθώς αναφορά στις ευεργετικές ιδιότητες των «δακρύων» του φυτού εμφανίζεται στα γραπτά του Ιπποκράτη, ο οποίος τη χρησιμοποιούσε για τη θεραπεία πεπτικών προβλημάτων. Στη χριστιανική παράδοση, το μαστιχόδεντρο άρχισε να δακρύζει όταν μαρτύρησε ο Άγιος Ισίδωρος ο Χίος, κοντά στο 250 μ.Χ.

Ωστόσο, το αποτέλεσμα μετράει και έτσι σήμερα η μαστίχα Χίου, πέρα από την ευεργετική της δράση στο πεπτικό σύστημα, χρησιμοποιείται και σε φαρμακευτικές εφαρμογές, αλλά και πολύ συχνά στη γαστρονομία.

Για κάποιους λόγους που δεν είναι ακόμη πλήρως επιστημονικά τεκμηριωμένοι, η μαστίχα Χίου ευδοκιμεί μόνο στο νότιο τμήμα του νησιού, όπου στα μέσα Σεπτεμβρίου αρχίζει η συλλογή της, μετά το «κέντημα» του μαστιχόδεντρου, που έχει ξεκινήσει μετά τις 15 Ιουλίου. Στις αρχές Νοεμβρίου ξεκινά ο καθαρισμός της μαστίχας και στη συνέχεια το προϊόν βρίσκει τον δρόμο του για την αγορά, με τιμές που είναι κοντά στα 100 ευρώ το κιλό, ενώ στη λιανική η τιμή διάθεσης είναι υπερδιπλάσια.

Η συζήτηση με τη Μαρία Δαμαλά, διευθύντρια πωλήσεων της Ένωσης Μαστιχοπαραγωγών Χίου, είναι διαφωτιστική για την επιχειρηματική αξία του προϊόντος, αλλά και για την ανάγκη προστασίας του από τους κινδύνους της κλιματικής αλλαγής.

Πώς διαμορφώνεται η παραγωγή της Μαστίχας Χίου σε βάθος δεκαετίας;

Η παραγωγή σε βάθος δεκαετίας παρουσιάζει μια σαφή αυξητική τάση, γεγονός που ερμηνεύεται από την ύπαρξη νέων φυτεύσεων και την ταυτόχρονη επαναφορά στην καλλιέργεια σημαντικού μέρους του υφιστάμενου φυτικού κεφαλαίου, το οποίο για χρόνια παρέμενε αναξιοποίητο. Καθοριστικό ρόλο έχει διαδραματίσει η σταθερή βελτίωση της τιμής παραγωγού, η οποία λειτουργεί ως ισχυρό κίνητρο για τους μαστιχοπαραγωγούς, προσελκύοντας ολοένα και περισσότερους νέους ανθρώπους που την επιλέγουν ως κύρια επαγγελματική τους δραστηριότητα.

Ωστόσο, η παραγωγή δεν ακολουθεί κάθε χρόνο την ίδια ανοδική πορεία. Η μαστιχοκαλλιέργεια επηρεάζεται σε σημαντικό βαθμό από τις καιρικές και περιβαλλοντικές συνθήκες, καθώς έντονες βροχοπτώσεις κατά την περίοδο της συγκομιδής, παρατεταμένα κύματα ξηρασίας και υψηλές θερμοκρασίες μπορούν να μειώσουν αισθητά την παραγωγή. Παράλληλα, οι πυρκαγιές εξακολουθούν να αποτελούν μία από τις σοβαρότερες απειλές για το μαστιχοπαραγωγικό κεφάλαιο της Χίου, καθώς οι επιπτώσεις τους δεν περιορίζονται σε μία μόνο καλλιεργητική περίοδο, αλλά δύνανται να επηρεάζουν την παραγωγική δυναμικότητα των μαστιχόδεντρων για πολλά χρόνια.

Τι είναι αυτό που ξεχωρίζει τη Μαστίχα Χίου από άλλες φυσικές ρητίνες; Είναι μύθος ότι μπορεί να καλλιεργηθεί μόνο στη Χίο και μάλιστα σε συγκεκριμένες περιοχές;

Η Μαστίχα Χίου είναι η ρητινώδης έκκριση του μαστιχόδεντρου (Pistacia lentiscus var. Chia). Πρόκειται για φυσική, αρωματική ρητίνη που εκκρίνεται από τον κορμό και τα μεγάλα κλαδιά του μαστιχόδεντρου. Σχίνοι ή δέντρα αυτής της οικογένειας αποτελούν κύριο στοιχείο της μακκίας βλάστησης των παραμεσόγειων χωρών, αλλά μόνο στη Χίο δέντρο και φύση χαρίζουν τα πολύτιμα δάκρυα της Μαστίχας.

Στη μοναδική αυτή ρητίνη απαντάται μια εξαιρετική ποικιλία θεραπευτικών και αρωματικών συστατικών. Πιο συγκεκριμένα, περιέχονται φυσικό πολυμερές, πτητικά και αρωματικά συστατικά που συνθέτουν το αιθέριο έλαιο (το μαστιχέλαιο), τερπενικά οξέα, φυτοστερόλες, πολυφαινολικά μόρια και ένας μεγάλος αριθμός άλλων δραστικών συστατικών, μερικά από τα οποία απαντώνται στη φύση για πρώτη φορά. Αυτός ο μοναδικός συνδυασμός 80 και πλέον συστατικών δικαιολογεί τις πολλαπλές χρήσεις της μαστίχας Χίου, τόσο στον τομέα των τροφίμων όσο και στους τομείς της υγείας και της προσωπικής περιποίησης, σε παγκόσμια κλίμακα.

Το αξιοπρόσεκτο είναι ότι, ενώ σχίνοι υπάρχουν σε όλο το νησί, η παραγωγή της μαστίχας γίνεται μόνο στο νότιο τμήμα της Χίου, στα Μαστιχόχωρα, όπου το κλίμα είναι θερμό και ξηρό. Το τμήμα αυτό οριοθετείται στη βόρεια πλευρά από μια συγκεκριμένη γραμμή που ενώνει τα χωριά Λιθί, Άγιος Γεώργιος Συκούσης και Θυμιανά. Η γραμμή αυτή ονομάστηκε από τον γλωσσολόγο Pernot «φυσικό και μυστηριώδες όριο». Κάθε προσπάθεια να επεκταθεί η καλλιέργεια πέρα από αυτό το όριο απέτυχε.

Το παράδοξο ότι, ενώ σχίνοι υπάρχουν σε όλη τη Μεσόγειο, μόνο στη νότια Χίο καλλιεργούνται συστηματικά και παράγουν μαστίχα πιθανόν να οφείλεται σε τρία μυστικά.

Το πρώτο είναι το ιδιαίτερο μικροκλίμα της περιοχής. Η Χίος έχει μακρόστενο σχήμα, με ψηλά, δασωμένα βουνά στο βόρειο τμήμα, που συγκρατούν την υγρασία και εξασθενούν τους βοριάδες. Έτσι, το νότιο, λοφώδες κομμάτι αποκτά ένα ιδιαίτερο κλίμα, ήπιο τον χειμώνα και πολύ ξηρό το καλοκαίρι. Τα ξηρά, ζεστά καλοκαίρια των Μαστιχοχωρίων επιτρέπουν στη μαστίχα να στεγνώσει. Αν η μαστίχα βραχεί πριν «ωριμάσει», καταστρέφεται.

Το δεύτερο μυστικό είναι ο ευγονισμός. Από τα αρχαία χρόνια οι καλλιεργητές των σχίνων της Χίου εντόπιζαν τα δέντρα που απέδιδαν περισσότερη και καλύτερη ρητίνη. Τα εκμεταλλεύονταν και τα πολλαπλασίαζαν, ώστε να δημιουργούν νέες φυτείες σχίνων με τα χαρακτηριστικά των μητρικών. Με το πέρασμα των αιώνων, ο μεθοδικός αυτός ευγονισμός δημιούργησε ένα νέο είδος σχίνου, υπερπαραγωγικού σε μαστίχα. Η σύγχρονη βοτανολογία το έχει αναγνωρίσει ως ξεχωριστή ποικιλία, με το όνομα Pistacia lentiscus var. Chia (μαστιχόδεντρο).

Το τρίτο μυστικό είναι η καλή διαχείριση ήδη από τους αρχαίους Χίους, που συστηματοποίησαν την καλλιέργεια των σχίνων, τυποποίησαν το προϊόν και το επέβαλαν στην αγορά.

Τι ποσοστό του προϊόντος καταλήγει σε διατροφή, προϊόντα αισθητικής, φαρμακευτικά προϊόντα κ.λπ.; Υπάρχει «χρηματιστήριο» του προϊόντος και ποιοι παράγοντες καθορίζουν την τιμή του;

Περίπου το 30% της ετήσιας παραγωγής Μαστίχας Χίου κατευθύνεται σήμερα στη βιομηχανία συμπληρωμάτων διατροφής και προϊόντων υγείας, έναν τομέα που παρουσιάζει σταθερή αναπτυξιακή δυναμική και για τον οποίο αναμένεται περαιτέρω αύξηση της ζήτησης τα επόμενα χρόνια. Το υπόλοιπο 70% αξιοποιείται σε ένα ευρύ φάσμα εφαρμογών, με κυριότερες τη βιομηχανία τροφίμων και ποτών, τη ζαχαροπλαστική, την παραγωγή τσίχλας, καθώς και τις βιομηχανίες καλλυντικών, αρωμάτων και προϊόντων προσωπικής φροντίδας.

Η τιμή της Μαστίχας Χίου διαμορφώνεται από τις συνθήκες προσφοράς και ζήτησης, λαμβάνοντας υπόψη παράγοντες όπως η διαθέσιμη παραγωγή, η αυξανόμενη ζήτηση και οι ιδιαιτερότητες και τα χαρακτηριστικά κάθε επιμέρους διεθνούς αγοράς. Τα τελευταία χρόνια η διεθνής ζήτηση υπερβαίνει σταθερά τη διαθέσιμη παραγωγή, γεγονός που ενισχύει την αξία της Μαστίχας Χίου στις διεθνείς αγορές. Παράλληλα, η Ένωση Μαστιχοπαραγωγών Χίου εφαρμόζει μια στρατηγική που διασφαλίζει τη δίκαιη αμοιβή των παραγωγών, καθώς η εξασφάλιση ενός βιώσιμου και ικανοποιητικού εισοδήματος αποτελεί βασική προϋπόθεση για τη διατήρηση και τη μακροχρόνια ανάπτυξη της μαστιχοκαλλιέργειας.

Τι ποσοστό φεύγει σε εξαγωγές και ποιες είναι οι χώρες με τη μεγαλύτερη ζήτηση;

Η Μαστίχα Χίου εξάγεται σήμερα σε περισσότερες από 70 χώρες παγκοσμίως, γεγονός που αποδεικνύει τη διεθνή αναγνώριση και τη διαρκώς αυξανόμενη ζήτησή της. Το ποσοστό της Μαστίχας που εξάγεται είναι περίπου 80% της συνολικής παραγόμενης ποσότητας, ενώ το υπόλοιπο 20% απορροφούν οι ανάγκες διανομής στην εσωτερική αγορά και η παραγωγή προϊόντων Μαστίχας.

Οι σημαντικότερες αγορές για τη Μαστίχα Χίου είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Νότια Κορέα, όπου αξιοποιείται κυρίως ως πρώτη ύλη για την παραγωγή συμπληρωμάτων διατροφής. Παράλληλα, ιδιαίτερα σημαντικές παραμένουν οι χώρες της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής, οι οποίες αποτελούν παραδοσιακές αγορές της Μαστίχας Χίου. Το προϊόν χρησιμοποιείται σε αυτές κυρίως ως μπαχαρικό και φυσικό αρωματικό, ενσωματωμένο στη διατροφική τους κουλτούρα.

Ποιες είναι οι έρευνες που έχουν αποδείξει την αξία του προϊόντος στο well-being ή ίσως και στην ίαση;

Τα τελευταία χρόνια, ένας σημαντικός αριθμός επιστημονικών ερευνών έχει τεκμηριώσει τις ευεργετικές ιδιότητες της Μαστίχας Χίου. Ειδικότερα, υπάρχουν κλινικά και εργαστηριακά δεδομένα που υποστηρίζουν τη συμβολή της στη διατήρηση της υγείας του γαστρεντερικού συστήματος και στη στοματική υγιεινή, καθώς και την αντιμικροβιακή, αντιφλεγμονώδη και αντιοξειδωτική δράση της. Επιπλέον, έχει αναδειχθεί η συμβολή της στην επούλωση τραυμάτων και στην ανάπλαση της επιδερμίδας, γεγονός που εξηγεί και την ευρεία αξιοποίησή της σε δερμοκαλλυντικά προϊόντα.

Η Μαστίχα Χίου έχει αναγνωριστεί από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων (EMA – European Medicines Agency) ως παραδοσιακό φάρμακο φυτικής προέλευσης.

Η μονογραφία του EMA εγκρίνει τη χρήση της για:

• Γαστρεντερικά προβλήματα: ανακούφιση από ήπιες στομαχικές διαταραχές και δυσπεψία.

• Δερματικές παθήσεις: συμπτωματική θεραπεία για μικρές φλεγμονές του δέρματος και υποβοήθηση της επούλωσης μικροτραυματισμών.

Παράλληλα, νεότερες μελέτες διερευνούν τις πιθανές μεταβολικές επιδράσεις της Μαστίχας Χίου, καθώς και του Μαστιχελαίου Χίου, όπως τη συμβολή τους στη ρύθμιση των λιπιδίων και στον γλυκαιμικό έλεγχο. Συνολικά, μέχρι σήμερα έχουν δημοσιευθεί περισσότερες από 400 επιστημονικές μελέτες για τη Μαστίχα Χίου, εκ των οποίων περισσότερες από 50 είναι κλινικές μελέτες σε ανθρώπους. Το ερευνητικό αυτό έργο έχει υλοποιηθεί με χρήση ιδίων κεφαλαίων και χρηματοδοτικών εργαλείων, σε συνεργασία με πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα και νοσοκομειακά ιδρύματα στην Ελλάδα και το εξωτερικό, συμβάλλοντας καθοριστικά στη διεθνή επιστημονική αναγνώρισή της.