Προσαρμογή, σεβασμός στην παράδοση και σεβασμός στο τοπίο τα νέα εργαλεία του Σαντορινιού αμπελώνα

Η εικόνα του σαντορινιού αμπελώνα είναι από τις πιο αναγνωρίσιμες στον κόσμο του κρασιού. Η Μέκκα του ασύρτικου, του λευκού κρασιού, της έντονης οξύτητας, της ορυκτότητας. Οι παραδοσιακές κουλούρες και τα μικρότερα κουλουράκια, απλωμένα πάνω στη μαύρη ηφαιστειακή γη, τα κλήματα χαμηλά για να προστατεύονται από τους ανέμους και τα αιγαιοπελαγίτικα μελτέμια, και οι ξηρικές καλλιέργειες πλάθουν ένα τοπίο με μοναδικό κύρος.

Ωστόσο, πίσω από αυτή τη διαχρονική εικόνα, ο αμπελώνας της Σαντορίνης περνά ίσως τη μεγαλύτερη δοκιμασία της σύγχρονης εποχής του. Μια κρίση κλιματικής μεταβολής καλεί τους αμπελουργούς της για άμεση βοήθεια. Εν ολίγοις, τα αμπέλια φωνάζουν SOS.

Τα απανωτά χτυπήματα περιόδων ξηρασίας, τα ακραία καιρικά φαινόμενα και η γήρανση μεγάλου μέρους του αμπελώνα έχουν συνθέσει μια νέα πραγματικότητα που μαστίζει τους παραγωγούς. Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν ο αμπελώνας θα αλλάξει, αλλά πώς θα προσαρμοστεί στα νέα δεδομένα, στο κλίμα του αύριο, συνεχίζοντας να διατηρεί τη μακροχρόνια παράδοσή του.

Ο Στράτος Ξυράφης, αμπελουργός του Κτήματος Σιγάλα, χαρακτηρίζει την κατάσταση «μη βιώσιμη». Κατά την άποψή του, μόνο οι αμπελώνες που ανανεώθηκαν συστηματικά τις προηγούμενες δεκαετίες και φροντίστηκαν κατάλληλα εξακολουθούν να μένουν παραγωγικοί. Την ίδια εικόνα μεταφέρει και ο Ματθαίος Αργυρός από το Κτήμα Αργυρού, ο οποίος υπολογίζει ότι σημαντικό ποσοστό των πρέμνων έχει χαθεί τα τελευταία χρόνια: «Φτάσαμε στο 2026 όπου περίπου το 20% των φυτών έχει πεθάνει. Δεν φαίνεται εύκολα από κάποιον που περνάει απ’ έξω, αλλά δυστυχώς λείπουν φυτά από παντού», σημειώνει.

Επίσης, ο Γιάννης Παπαοικονόμου, υπεύθυνος παραγωγής στο Οινοποιείο Βασάλτη, πιστεύει ότι μεγάλο ποσοστό των φυτών-θυμάτων της ανομβρίας δεν μπορεί να επανέλθει.

Ένας αμπελώνας περνάει την κόκκινη γραμμή

Οι τελευταίες τρεις καλλιεργητικές περίοδοι άφησαν βαθύ αποτύπωμα στο νησί. Η ανοιξιάτικη χαλαζόπτωση του 2023, ακολουθούμενη από διαδοχικές χρονιές ανομβρίας, κόστισε σημαντικά στα φυτά και κατ’ επέκταση στους παραγωγούς. Σε αρκετές περιπτώσεις, σημειώθηκαν αρκετές απώλειες πρέμνων μέσα στους αμπελώνες, ενώ οι αποδόσεις υποχώρησαν σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα. Μερικά κλήματα μεγάλα σε ηλικία ήταν αυτά που κατάφεραν να τα βγάλουν πέρα, άλλα όμως πέρασαν την κόκκινη γραμμή του υδατικού στρες.

Η βροχόπτωση του φετινού χειμώνα έδωσε μια προσωρινή ανάσα. Δεν αρκεί για να αντιστρέψει άμεσα την κατάσταση, αλλά τουλάχιστον ανέκοψε την καθοδική πορεία των τελευταίων ετών και επέτρεψε στα φυτά να ανακτήσουν μέρος της ζωτικότητάς τους.

Στο επίκεντρο της συζήτησης βρίσκεται αναπόφευκτα το νερό. Και μιας και ο χορός της βροχής δεν πετυχαίνει πάντα, χρειάζεται να πιάσουμε το νήμα από άλλη άκρη. Ωστόσο, το πιο σημαντικό στο θέμα είναι πως οι αμπελουργοί διευκρινίζουν ότι η συζήτηση δεν αφορά τη μετατροπή της Σαντορίνης σε αρδευόμενο αμπελώνα.

Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Ματθαίος Αργυρός, «έχουμε φτάσει στο ακριβώς αντίθετο άκρο. Είναι σαν να είσαι στην έρημο και να θέλεις να πιεις δύο μπουκάλια νερό για να ξεδιψάσεις και να σου δίνουν σταγόνες με τη σύριγγα».

Αντίθετα, η πρόκληση είναι πώς θα μπορέσει να αντισταθμιστεί η απώλεια των χειμερινών βροχοπτώσεων που παραδοσιακά τροφοδοτούσαν το έδαφος. Η άποψη που διατυπώνεται όλο και συχνότερα είναι ότι απαιτούνται στοχευμένες παρεμβάσεις, κυρίως κατά τη διάρκεια του χειμώνα και της άνοιξης, ώστε να αναπληρώνεται μέρος του νερού που άλλοτε παρείχε φυσικά το κλίμα του νησιού.

Ο Στράτος Ξυράφης τονίζει πως σε καμία περίπτωση δεν πρόκειται για εντατική άρδευση αλλά για αναπλήρωση όσων παλαιότερα προσέφερε το κλίμα: «Πρέπει να διορθώσουμε τη ζημιά που έκανε η κλιματική αλλαγή και να προσομοιώσουμε τις βροχοπτώσεις της Σαντορίνης».

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στις νέες φυτεύσεις. Αυτό πού το πάμε; Σύμφωνα με τον Γιάννη Παπαοικονόμου, το πότισμα στα νεαρά φυτά είναι πλέον δεδομένο. Τα νεαρά φυτά είναι αυτά που εμφανίζουν τις μεγαλύτερες ανάγκες κατά τα πρώτα χρόνια εγκατάστασής τους.

Ο ίδιος τόνισε ότι από το 2020 έχουν φυτευτεί για το οινοποιείο 200 στρέμματα αμπέλια και πως δεν μπορούν να ρισκάρουν να χάσουν φυτά. Σε ένα περιβάλλον ολοένα πιο θερμό και ξηρό, η υποστήριξή τους θεωρείται απαραίτητη για την επιτυχή ανανέωση του αμπελώνα, και το μεγαλύτερο εμπόδιο στο πλάνο αυτό παραμένει η έλλειψη διαθέσιμων υδατικών πόρων.

Ταυτόχρονα, είναι σε εξέλιξη οι συζητήσεις για αφαλατώσεις, συλλογή βρόχινου νερού και δημιουργία νέων εγκαταστάσεων, μεταξύ τόσο των παραγωγών όσο και πολλών φορέων του νησιού.

Πειραματισμός και παράδοση σε ισορροπία

Παρά την ένταση των προβλημάτων, κανείς δεν φαίνεται διατεθειμένος να εγκαταλείψει τα στοιχεία που κάνουν τον σαντορινιό αμπελώνα μοναδικό. Η κουλούρα, οι παραδοσιακές τεχνικές διαμόρφωσης και ο ιδιαίτερος χαρακτήρας του τοπίου εξακολουθούν να θεωρούνται αδιαπραγμάτευτα στοιχεία που πλάθουν τη σαντορινιά αμπελοοινική ταυτότητα.

Αυτό που αλλάζει είναι η διάθεση για δοκιμές. Για τον Στράτο Ξυράφη, το μέλλον δεν βρίσκεται ούτε στην απόλυτη προσκόλληση στο παρελθόν ούτε στην επιπόλαιη υιοθέτηση νέων πρακτικών. «Πειραματισμός, προσαρμογή, σεβασμός στην παράδοση και σεβασμός στο τοπίο. Αλλά δεν θα γυρίσουμε πίσω», τονίζει.

Πειραματισμοί σε διαφορετικά κλαδέματα, άλλες πυκνότητες φύτευσης, νέα συστήματα εγκατάστασης και πλάνα διαχείρισης του λιγοστού διαθέσιμου νερού βρίσκονται ήδη μερικά σε εξέλιξη και μερικά υπό σχεδιασμό και συζήτηση.

Παράλληλα, αρκετά οινοποιεία συνεργάζονται με πανεπιστήμια και ερευνητικά ιδρύματα, αναζητώντας λύσεις που θα επιτρέψουν στον αμπελώνα να προσαρμοστεί στις νέες απαιτήσεις και ανάγκες. Επομένως, ο στόχος δεν είναι η αντικατάσταση της παράδοσης από την τεχνολογία, αλλά η αξιοποίηση της γνώσης ώστε η παράδοση να παραμείνει βιώσιμη.

Η εικόνα που διαμορφώνεται για το μέλλον είναι ένας αμπελώνας που θα εξακολουθεί να αναγνωρίζεται ως αυθεντικά σαντορινιός λόγω των χαρακτηριστικών του, αλλά θα διαθέτει περισσότερα εργαλεία για να αντιμετωπίζει τις προκλήσεις του κλίματος. Νέες φυτεύσεις, αναδιάρθρωση γερασμένων αμπελοτεμαχίων, μεγαλύτερη αξιοποίηση της έρευνας, προσαρμοσμένες πρακτικές διαχείρισης και καλύτερες υποδομές νερού συνθέτουν το πλαίσιο αυτής της προσαρμοστικής μετάβασης.

Δεν γίνεται λόγος, λοιπόν, για επιλογή ανάμεσα στην παράδοση και την καινοτομία. Η πραγματική πρόκληση των αμπελουργών στο νησί είναι η επίτευξη της ισορροπίας ανάμεσά τους. Η διατήρηση, δηλαδή, του χαρακτήρα ενός ιστορικού αμπελώνα, προσαρμοσμένου σε έναν κόσμο που αλλάζει πυρετωδώς.

Γιατί αν κάτι προκύπτει ξεκάθαρα από τις φωνές των ανθρώπων του νησιού, είναι ότι ο αμπελώνας της Σαντορίνης δεν ζητά να επιστρέψει στο παρελθόν. Ζητά να θεμελιωθεί με άξονα το μέλλον.

Ο επίλογος από τα λόγια του Στράτου Ξυράφη, πως «πρέπει να δημιουργηθεί ο αμπελώνας της Σαντορίνης του αύριο. Ένας αμπελώνας που θα συνεχίσει να κουβαλά το κύρος και την ιδιαιτερότητα του νησιού, αλλά θα διαθέτει τα εργαλεία και τα μέσα που απαιτούν τα νέα κλιματικά δεδομένα», ενώ ο Γιάννης Παπαοικονόμου βλέπει ότι το κλειδί για την αντιμετώπιση της κρίσης «δεν είναι άλλο από τον καλό συντονισμό των κινήσεων από τους αμπελουργούς.